Bartek Pieliński

Najlepszy model biznesowy na świecie? To wydawnictwo naukowe. Często piszemy o drapieżnych wydawcach, ale klasyczni wydawcy też mają swoje za uszami. Spójrzmy najpierw na liczby. Roczne przychody gigantów publikacyjnych: - Elsevier: 3,9 mld $ - Springer Nature: ok. 2 mld - Wiley: 1,8 mld $ - Wolters Kluwer: 1,6 mld A ile z tego trafia do osób, które tę treść faktycznie tworzą i weryfikują? Autorzy otrzymują: 0 $, a Recenzenci, czy edytorzy: 0$. W świecie cyfrowym koszt udostępnienia artykułu dąży do zera, wydawcy z sukcesem kreują sztuczny niedobór, by chronić swoje gigantyczne marże oraz podwójne opłaty. Wykorzystują następujące mechanizmy: 1. Mechanizm "korka" (Publication Caps), który stosowany jest w Polsce. Umowy z wydawcami często opierają się na sztywnych limitach. Gdy pula artykułów wyczerpuje się jesienią, badacze tracą gwarancję finansowania. To "kroplówka", która pozwala wydawcom wymuszać wyższe stawki w kolejnych latach w zamian za zniesienie limitów. 2. Gospodarka prestiżu i podwójne płacenie. Wydawcy dyktują ceny artykułów w otwartym dostępie rzędu 9–11 tys. EUR, wykorzystując fakt, że badacz musi tam publikować w walce o swój prestiż. Uczelnie płacą więc podwójnie: najpierw za publikację, a potem za subskrypcję, by móc ją przeczytać. Ruch oporu w nauce rośnie: - Szwajcaria (Hard Exit): Od 2026 r. zrywa umowę ze Springer Nature, wzywając naukowców do zaprzestania darmowej pracy recenzenckiej. - USA (Memo Nelsona): Nakazuje agencjom federalnym zapewnienie bezpłatnego dostępu do wyników badań finansowanych przez podatników do końca 2025 r. Natomiast informatyka pokazuje, że można inaczej. Informatyka od lat udowadnia, że da się publikować tanio i profesjonalnie, opierając się na stowarzyszeniach branżowych zamiast na korporacjach. Własne systemy otwartego dostępu są ułamkiem kosztów gigantów: Platforma LIPIcs pobiera zaledwie 60 EUR za artykuł (wobec 11 000 EUR u gigantów).Infrastruktura i procesy należą do społeczności naukowej, a nie do akcjonariuszy. Przykład informatyki pokazuje, że bariera wysokich cen jest sztuczna i czysto biznesowa, a zapewnienie otwartego dostępu może być bardzo tanie.

Długo omijałem tę inbę, ale zrobiło się nieznośnie, a to za sprawą frakcji forsującej "umiędzynarodowienie". To już dawno nie naukowcy, ani tym bardziej public intelectuals, tylko produkty zreformowanej, urynkowionej akademii. Technokratyczi funkcjonariusze sektora nauki. Nikt nie twierdzi, że nie jest dobrze wypływać na zagraniczne wody. Jednak czymś innym jest traktowanie umiędzynarodowienia jako celu samego w sobie. Sam spędziłem poza uniwersytetem 5 lat. Odchodziłem przed reformą Gowina, gdy system punktowo-grantowy był nieokrzepły. Gdy wróciłem, ostatnim tematem rozmów było jaką kto przeczytał książkę, za to 90% takich rozmów dotyczyło pierdołowatych technikaliów: ile punktów w jakim piśmie i jak pisać grant. No i teraz po co komu taki uniwersytet? Społeczeństwo musi mieć refleksję o sobie i o świecie. Tymczasem ci, którzy mają tę wiedzę dostarczać, zapomnieli po co to wszystko robią. System zaś promuje jednostki "rzutkie", ale już nie zdolne do głębszej refleksji. Jak widać, dyskusji nadają teraz ton ci, którzy mają najwięcej do wykazania w kategoriach "doskonałości naukowej", ale bardzo niewiele do zaoferowania gdy idzie o kondycję współczesnego świata.