Sabitlenmiş Tweet
Co naprawdę wydarzyło się w Kongu za rządów belgijskiego króla Leopolda - wpis tłumaczący naukowo i rygorystycznie przyczyny spadku liczby ludności w tym kraju na przełomie XIX/XX wieku. Dalej będę używał akronimu WPK od Wolne Państwo Kongo.
Zacznijmy od surowych liczb.
Twierdzenia o 10-15 milionach ofiar "reżimu Leopolda" (~50% populacji) to brednie. Kompletne bzdury. Jakieś chore bajkopisarstwo. Liczbę tę spopularyzował Adam Hochschild, cytując bezpodstawne spekulacje Jana Vansiny, który później (2010) skorygował je, przyznając, że były one fundamentalnie błędne. I tak oto w najbardziej realistycznym wariancie scenariusza redukcja liczby ludności w Kongu w omawianym okresie wyniosła 1-1.5 miliona osób, z czego Belgowie ze swoim systemem zbierarania kauczuku odpowiadają za niewielki odsetek tego spadku (5%). Dane te potwierdzili niezależnie inni demografowie: Jean-Paul Sanderson i Anatole Romaniuk; obaj oszacowali spadek wielkości 1.2 miliona jako najbardziej wiarygodny.
Co było główną przyczyną ubytku populacji w Kongu w latach 1880-1920, tj. w latach pokrywających się z grubsza z działalnością WPK?
No cóż, przyczyna nie była jedna. Były co najmniej trzy. Wyliczankę rozpocznę od tej napoważniejszej, a zakończę na najmniej istotnej.
1. Choroby
Anatole Romaniuk, analizując dane misyjne, kolonialne i powojenne, podkreślał, że w Kongu w II połowie XIX wieku, na długo przed pojawieniem się tam Belgów, istniały ogromne obszary chronicznie niskiej płodności z powodu wysokiej endemiczności chorób wenerycznych (syfilisu, rzeżączki, wrzodu miękkiego) oraz śpiączki afrykańskiej. Mapy obszarów dotkniętych bezpłodnością i epidemiami nakładają się na regiony środkowego i północno-wschodniego Konga, gdzie wcześniej działały afro-arabskie ekspedycje niewolnicze. Wyprawy te przyniosły ogromne spustoszenie, sprzyjały rozprzestrzenianiu się chorób wenerycznych i naruszyły tkankę społeczną oraz lokalne struktury rodzinne.
2. Arabowie
W książce "The Fall of the Congo Arabs" Sidney Langford Hinde, brytyjski lekarz i naoczny świadek, szczegółowo opisuje okrucieństwa popełniane przez arabskich (głównie zanzibarskich) handlarzy niewolników, takich jak Tippu Tip i jego następcy (Sefu). Relacjonuje masowe najazdy na wioski lokalnych plemion, porywanie ludzi (zwłaszcza kobiet i dzieci), marsze śmierci, w których niewolnicy ginęli z wycieńczenia lub byli zabijani, oraz handel kością słoniową połączony z niewolnictwem. Przedstawia Arabów jako zorganizowanych i bezwzględnych wyzyskiwaczy, którzy przez dekady kontrolowali wschodnie Kongo, budując forty i armie z miejscowych rekrutów. Jednocześnie zauważa też, iż wielu czarnych tubylców aktywnie współpracowało z Arabami w polowaniach na niewolników, co pogłębiało chaos w regionie i prowokowało migracje ludności.
3. Tubylcy
Zappo Zaps nie byli niewolnikami. Sami posiadali własne, niewolnicze plantacje i zaciągali się do szeregów Force Publique dobrowolnie. Stanowili armię wojowników–najemników-kanibal. Pochodzili z Konga. Byli znani z wysokiej brutalności, dyscypliny wojskowej i skuteczności w zastraszaniu innych murzynów. Palili całe wioski i chętnie pacyfikowali konkurencyjne plemiona. W prywatnych listach Leopold wyrażał zaszokowanie skalą ich bestialstwa. Pisał, cytuję:
"Jeśli doniesienia o zbrodniach w Kongu są prawdziwe, trzeba położyć im kres." (1896)
"Ten horror musi się skończyć, inaczej zrezygnuję z Konga. Nie pozwolę, by moją reputację pokrywały krew i błoto." (1899)
George Washingtona Williamsa domagał się przysłania białych żołnierzy do pilnowania porządku w Kongu. Belgów było za mało i niczego nie kontrolowali. W liście do króla pisał, cytat:
"Okrucieństwa o najbardziej zatrważającym charakterze są praktykowane przez tubylców, takie jak grzebanie żywcem niewolników w grobie zmarłego wodza, odcinanie głów pojmanym wojownikom (...) Czarni żołnierze to najgorsze przekleństwo, jakie nawiedziło te ziemie."
Polski
