M.Park
29 posts


"ทำไม LOGO กรุงเทพฯ ต้องเป็นรูปพระอินทร์?" ========= เห็นคนพูดเรื่องเกี่ยวกับงาน identity design ตัวใหม่ของกรุงเทพกันเยอะมาก แต่หลายคนอาจจะไม่รู้ที่มาที่ไปที่มันลึกไปกว่านั้น วันนี้เลยมาเจาะใจเรื่อง "พระอินทร์" กันครับ ว่าทำไมต้องเป็นพระอินทร์? ======= “เราเกิดมาเป็นไพร่ ได้มาเป็นเจ้าเป็นนาย..เป็นเบื้องปลายอายุ” รัชกาลที่ 1 ครองใจ ด้วยการทรงครองธรรม สิทธิธรรม กับความเชื่อเรื่อง "กษัตริย์และความเป็นสมมติเทพ" : คติพระอินทร์สมัยรัชกาลที่ 1 แปลงมาเป็นอุดมการณ์รัฐ พุทธศาสนา และงานสถาปัตยกรรมของกรุงเทพฯ ทำไมรัชกาลที่ 1 ผูกโยงกับพระอินทร์? กรุงเทพฯ=เมืองพระอินทร์ พระอินทร์ กับ ร. 1 มีความเกี่ยวโยงกันยังไงนะ? แล้วเราได้อะไรจากเรื่องนี้ เราพบว่า "กษัตริย์ไทยใช้ความเชื่อ/ศาสนาสร้างความชอบธรรมในการขึ้นครองราชย์ ครองแผ่นดิน อย่างสง่างาม สมพระเกียรติด้วยการสนับสนุนศาสนาผูกโยงการเมืองไว้เหนียวแน่น"" ======= หลังจากที่ได้ติดตาม #คณะราษเปซ บอยมีโอกาสได้ติดตามผู้รู้ด้านประวัติศาสตร์ คุณกนิษฐ์ วิเศษสิงห์ เป็นอดีตบรรณาธิการบริหาร CHU Mag | แฟนพันธุ์แท้เกาะรัตนโกสินทร์ 2013 และ ประวัติศาสตร์อโยธยา 2018 และได้ติดตามอ่านเรื่องราวทาง twitter ของคุณกนิษฐ์ และอ่านข้อมูลเพิ่มเติมหลายสำนัก จนนำมาสู่การเรียบเรียงเขียนเรื่องราวนี้ครับ แต่เดิม บอยพอทราบและมีความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับราชวงศ์จักรีอยู่บ้าง แต่ไม่ลึกมากมายนัก ก็เลยลองศึกษาเพิ่ม และพบข้อมูลที่น่าสนใจดังนี้ 1) “ชื่อของราชวงศ์จักรีมีที่มาจากบรรดาศักดิ์ "เจ้าพระยาจักรีศรีองครักษ์" สมุหนายก เป็นตำแหน่งทางราชการที่ร.1 เคยทรงดำรงตำแหน่งมาก่อนในสมัยกรุงธนบุรี คำว่า "จักรี" พ้องเสียงกับคำว่า "จักร" และ "ตรี" เป็นเทพอาวุธของพระนารายณ์ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชจึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระแสงจักรและพระแสงตรีไว้ 1 สำรับ กำหนดให้ใช้เป็นสัญลักษณ์ประจำราชวงศ์จักรีสืบมาจนถึงปัจจุบัน” 2) จักรเป็นอาวุธของพระนารายณ์ เนื่องจากคติเทวราชาสมัยโบราณเชื่อว่ากษัตริย์คือพระนารายณ์อวตาร มาจากภาษาสันสกฤต “จกฺรี” (चक्री) แปลว่า “ผู้มีจักร” ในวรรณกรรมจำนวนมากตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา เป็นสัญลักษณ์สื่อถึงพระมหากษัตริย์ เช่น ปรากฏในเงินพดด้วงยุคอยุธยา มีการประทับตราจักรเป็นตราประจำแผ่นดินคู่กับตราประจำรัชกาลเสมอ 3) ก่อนอื่นเรา ควรจะเข้าใจก่อนว่า ทำไมจึงต้องอาศัย "สิทธิธรรม" ในการขึ้นครองราชย์ เพราะก่อนที่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช จะทรงปราบดาภิเษก เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ แม้จะทรงเป็นเสนาบดีที่มีบรรดาศักดิ์สูงสุดในแผ่นดิน คือเป็นสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก แต่ก็มิได้ทรงสืบสายพระโลหิตจากพระราชวงศ์ใดทั้งสิ้น ดังนั้นเมื่อแรกเสด็จขึ้นครองราชสมบัติ จึงต้องทรงปรับเปลี่ยนวิถีปฏิบัติในพระชนมชีพใหม่ จากสามัญชนมาสู่ความเป็นเจ้าแผ่นดิน ไม่ว่าจะเป็นเรื่องที่พักอาศัย ซึ่งเปลี่ยนจากบ้านหรือจวนมาเป็นพระบรมมหาราชวัง ตำหนัก ส่วนบรรดาพระญาติวงศ์ทั้งหลาย ต่างก็ได้รับสถาปนาให้มีพระอิสริยยศตามโบราณราชประเพณี การกินอยู่ การพูดจา การวางตัวจึงเปลี่ยนแปลงไปโดยสิ้นเชิง พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกฯ ทรงตระหนักพระทัยดีว่า การอ้างสิทธิธรรมในการขึ้นครองราชย์สมบัติสถาปนาพระองค์ขึ้นเป็นกษัตริย์นั้นค่อนข้างยากลำบาก 3.1) มิได้ทรงมีสายสัมพันธ์ทางสายพระโลหิตจากพระราชวงศ์ใดๆ ทั้งสิ้น 3.2) มิได้ทรงอยู่ในฐานะวีรบุรุษผู้แลกเลือดเนื้อ และชีวิตเพื่อบ้านเมือง ดังเช่นสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช พระองค์จึงต้องทรงแสวงหาความชอบธรรมในการสถาปนาพระองค์ขึ้นเป็นพระเจ้าแผ่นดิน ทั้งนี้เพื่อให้เกิดการยอมรับในหมู่ข้าทหาร ข้าราชบริพาร ตลอดจนราษฎรทั้งปวง ทรงเลือกวิถีทางธรรมะเป็นหลักสำคัญ เพราะทรงมีพระราชดำริว่า หัวใจของราษฎรทุกดวงพันผูกมั่นคงอยู่กับพระพุทธศาสนา จึงทรงเน้นพระราชภารกิจสำคัญของพระมหากษัตริย์ประการหนึ่งคือ จะต้องทรงทำนุบำรุงพุทธศาสนา ทรงเป็นธรรมราชควบคู่ไปกับการปกป้องรักษาอธิปไตยของบ้านเมือง วิเทโศบายนี้บรรลุผลสำเร็จส่วนหนึ่ง เพราะทรงเป็นที่ยอมรับของราษฎรทั่วไป 4) เราสามารถวิเคราะห์ความเป็นสมมติเทพ ผ่านโครงสร้างของการวางอำนาจ ที่เชื่อมกับความเชื่อทางศาสนา จนเกิดเป็น "สิทธิธรรม" ที่พระมหากษัตริย์ทรงสร้างขึ้น เราจะเห็นในรัชกาลที่ 1 ตามที่คุณกนิษฐ์นำเสนอไว้หลายประการ "คติพระอินทร์กับความชอบธรรมทางการเมือง" 4.1) เหตุที่พระแก้วมรกต เป็นพระสำคัญของราชวงศ์จักรี เพราะเป็นพระที่สร้างสิทธิธรรมให้กับ ร.1 ทรงเชื่อว่าตนเป็นพระอินทร์ จึงพยายามใช้วัตถุต่าง ๆ และสร้างสิ่งต่าง ๆ เพื่อแสดงความเป็นพระอินทร์แก่พระองค์ พระแก้วก็เป็นหนึ่งในตำนานที่เกี่ยวกับพระอินทร์เท่านั้น 4.2) ร.1 ใช้พระอินทร์ในการสร้างสิทธิธรรม เพราะเป็นเทพที่เกิดจากการทำบุญ และการสงคราม ถึงเป็นพระอินทร์ได้ และยังเป็นเทพที่ไม่ได้เป็นเทพกำเนิด คือไม่ใช่เทพเชื้อเจ้า ดังนั้นใครๆก็เป็นพระอินทร์ได้ ไม่จำเป็นต้องมีเชื้อเจ้า ร.1 ก็มีที่มาของการก่อสร้างราชวงศ์ คล้ายพระอินทร์ ประวัติพระอินทร์ในคติพุทธศาสนา พระอินทร์องค์ที่เป็นที่รู้จักมากที่สุดในสังคมไทยคือ มฆมาณพ เนื้อหาใน “ไตรภูมิโลกวินิจฉยกถา” กล่าวว่า มฆมาณพเป็นมนุษย์อาศัยอยู่ในหมู่บ้านอจลคาม เป็นผู้ตั้งอยู่ในศีลธรรม มีเพื่อนที่เกื้อหนุนจุนเจือกัน 32 คน (รวมมฆมาณพก็เป็น 33 คน) ในคราวหนึ่ง มฆมาณพมีจิตกุศลต้องการสร้างศาลาบนทาง 4 แพร่ง สำหรับคนเดินทางไกลมาพัก จึงชวนเพื่อนและภรรยามาร่วมกันสร้างศาลาจนแล้วเสร็จ ด้วยบุญกุศลดังกล่าว เมื่อมฆมาณพตายจึงไปเกิดเป็นพระอินทร์ปกครองสวรรค์ดาวดึงส์ พร้อมๆ กับเพื่อน 32 คนและภรรยาก็ตามกันไปเกิดเป็นเทพบุตรบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์เช่นกัน และเมื่อพระอินทร์สิ้นบุญก็ต้องออกจากการเป็นพระอินทร์ โดยจะมีมนุษย์ผู้มีบุญคนอื่นขึ้นมาดำรงตำแหน่งแทน จากลักษณะของพระอินทร์ข้างต้น แสดงให้เห็นว่า ใครก็ตามไม่ว่าจะเป็นสามัญชนหรือเจ้านายสูงศักดิ์ หากประกอบบุญบารมีมากก็มีสิทธิขึ้นเป็นพระอินทร์ได้เท่าเทียมกัน (ในขณะที่คติที่พระรามหรือพระนารายณ์ แบบอยุธยาไม่สามารถให้ความหมายเช่นนี้ได้) ซึ่งแง่มุมในเชิงความหมายแบบนี้ สถานะของกษัตริย์เปรียบกับพระอินทร์ ก็ย่อมช่วยเสริมความชอบธรรมในการขึ้นครองราชย์ของรัชกาลที่ 1 ได้เป็นอย่างดี 4.3) หลักฐานที่แสดงว่าพระอินทร์เป็นสัญญะของ ร.1 เพราะพระองค์เป็นคนสร้างกรุงรัตนโกสินทร์ = เมืองของพระอินทร์ (ร.1) สามารถสังเกตได้จากหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่สืบทอดมาจนเป็นตราสัญลักษณ์ กรุงเทพมหานคร ในปัจจุบัน พระอินทร์คือผู้ขี่ช้างเอราวัณ ดังนั้นสิ่งที่เกี่ยวข้องกับพระอินทร์ จะถูกร.1 สร้างเพื่อประกอบสิทธิธรรมในการขึ้นครองราชย์ของพระองค์ 4.4) องค์ประกอบอื่นๆที่รัชกาลที่ 1 ทรงนำมาผูกโยงเกี่ยวข้องกับพระอินทร์ อาทิ - ภาพจิตรกรรมฝาผนังภายในหอไตรวัดระฆังโฆษิตาราม ฝีมือพระอาจารย์นาค จิตรกรเอกในสมัยรัชกาลที่ 1 - ทรงสร้างพระที่นั่งที่จะปรึกษาเรื่องบ้านเมืองชื่อ "พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยมไหสูรยพิมาน" หมายถึงที่ที่พระอินทร์วินิจฉัยบ้านเมือง - ชื่อพระราชินีใน ร.1 คือ "สมเด็จพระอมรินทรามาตย์" / “สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี” พระบรมราชินีพระองค์แรกของจักรีวงศ์ - ทรงสร้างรถ "พระเวชยันตราชรถ" ซึ่งชื่อเดียวกับรถพระอินทร์ - ขึ้นครองราชย์ โดยใช้พระที่นั่งอมรินทราภิเษก 4.5) แล้วทำไมพระแก้วมรกต จึงเกี่ยวข้องกับพระอินทร์ได้? "เพราะกรุงเทพฯ คือเมืองพระอินทร์" พระแก้วมรกต เป็นพระคู่บารมีคู่บ้านคู่เมือง (แม้รัชกาลที่ 1 ไม่ใช่ผู้สร้าง มาจากเวียงจันทน์ตอนสมัยกรุงธนบุรี) เนื่องด้วย ร.1 ตั้งเมืองขึ้นใหม่ชื่อว่า "กรุงรัตนโกสินทร์" มีนัยว่าเป็นชื่อที่มีที่มาจากพระแก้วมรกต กรุง แปลว่า เมือง / รัตน แปลว่า แก้ว / โกสินทร์ แปลว่า พระอินทร์ ซึ่งพระอินทร์จะมีองค์สีเขียว อันเป็นสีเดียวกันกับพระแก้วมรกต โดยองค์พระแก้วมรกตประดิษฐานอยู่ในประเทศไทยตั้งแต่ พ.ศ. 2321 5) หากกล่าวโดยสรุป สถาบันพระมหากษัตริย์ไทย ในราชวงศ์จักรี เริ่มต้นด้วยการสร้างสิทธิธรรม ผ่านการผูกติดยึดโยงเอาพระพุทธศาสนา และความเชื่อเรื่องสมมติเทพเข้าไว้เป็นส่วนสำคัญ ในการเสริมสร้างความชอบธรรมเพื่อการขึ้นครองราชย์ และด้อยค่าอริราชศัตรูต่างๆ เพื่อยกสถานะของตน และสถาปนาความยิ่งใหญ่ของราชวงศ์ในสถานะที่อยู่บนความสูงศักดิ์ดุจดั่ง "สมมติเทพ" จากเหตุผลที่กล่าวมาทำให้การขึ้นปกครองสมพระเกียรติ มีความชอบธรรม และได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวาง ทั้งในฐานะผู้ทำนุบำรุงพระพุทธศาสนา และสถานะอันสูงส่งของทุกพระองค์ แม้การนำเสนอการวิเคราะห์นี้ อาจจะพูดเพียงเฉพาะรัชกาลที่ 1 แต่นับว่าใช้ในพระมหากษัตริย์ไทยมาก่อนหน้านี้ และหลังจากนี้มายาวนานมากในการสร้าง "สิทธิธรรม" *หมายเหตุ : ความรู้จากคุณกนิษฐ์ นำเสนอว่า กษัตริย์ไทยหลายพระองค์ต่างทรงใช้ความเชื่อผสมหลากหลายในด้านศาสนา ทั้งพุทธ และเทพ เช่น พระอินทร์ พระอิศวร พระนารายณ์ เพื่อนัยยะทางการเมืองและพิธีกรรม ที่มาข้อมูล ก่อนนำมาเรียบเรียงใหม่ : คุณกนิษฐ์ วิเศษสิงห์ / นิตยสารศิลปวัฒนธรรม ***ทั้งนี้ มิใช่ผู้เชี่ยวชาญ แต่นำความรู้จากหลายแหล่งที่หาได้เรียบเรียงมาปะติดปะต่อกัน และเล่าเรื่อง "สิทธิธรรม" สู่ประชาชนเป็นองค์ความรู้เชิงประวัติศาสตร์ และงานวิจัยเชิงประวัติศาสตร์ #ตุ๊ดส์review ====== FACEBOOK POST : bit.ly/4e4P7HB ====== ฝากช่องทางต่างๆของบอย ตุ๊ดส์review : facebook.com/tootsyreview/ x.com/tootsyreview instagram.com/tootsyreview/ @tootsyreview" target="_blank" rel="nofollow noopener">youtube.com/@tootsyreview
@tootsy_review" target="_blank" rel="nofollow noopener">tiktok.com/@tootsy_review lemon8-app.com/tootsyreview



































