Selimiye Gerçeği@SelimiyeGercegi
9- Prof. Dr. Zeynep Ahunbay – İstanbul Teknik Üniversitesi, Mimarlık Bölümü
"Çağdaş dünyada restorasyon, bilimsel bir etkinliktir ve uluslararası koruma ilkelerine göre yürütülür. Kültür varlığı yaşayan bir organizmadır; zaman içinde yapılan onarımlar sayesinde ayakta tutulur. Zamanla geçirdiği bu onarımlar, Selimiye Camii’nin geçmişinin bir parçasıdır ve tarihî belge değeri taşırlar. Caminin kubbesinde mevcut bezemeler, geç Osmanlı dönemi restorasyon çalışmalarına ait izlerdir ve yapıldıkları dönemin estetik anlayışını yansıtan, korunmaları gereken sanatsal katkılardır.
Mevcut izlerin ve bezemelerin kapatılması için ileri sürülen gerekçe, onların 16. yüzyıl yapısıyla bağdaşmadıkları yönündedir. Bu, öznel bir yorumdur. Eğer araştırmalar sırasında mevcut bezemenin altında ilk yapım dönemine ait, iyi korunmuş bir tabaka bulunsaydı, konu tartışılabilir ve uygun bir sunum yolu aranabilirdi. Ancak 16. yüzyıla ait izler sınırlıdır ve yetersiz veriyle geliştirilen bir bezeme projesinin Dünya Mirası bir anıta uygulanması, koruma ilkelerine aykırı bir yaklaşımdır. Bu nedenle koruma alanında çalışan mimar ve diğer uzmanlar tarafından tepkiyle karşılanmaktadır.
Bununla birlikte, herhangi bir klasik dönem Osmanlı camiinin geç Osmanlı dönemi bezemelerine sahip olması yalnızca Selimiye’ye özgü bir durum değildir. Erken ve klasik döneme ait birçok Osmanlı camii, 19. yüzyılda onarılmış; iç mekânlarına geç Osmanlı dönemi hat ve kalemişleri uygulanmıştır. Günümüzde yapılan restorasyonlar sırasında, üstteki bezeme tabakalarının altında araştırma yapılarak ilk yapıma ait veri olup olmadığı incelenmektedir. İstanbul’daki Süleymaniye Camii restorasyonu sırasında da mevcut 19. yüzyıl bezemesi altında 16. yüzyıl izleri araştırılmış; ancak yeterli veri bulunamadığından mevcut geç dönem bezemesi korunmuştur."
Cevap:
Restorasyonun bilimsel bir faaliyet olduğu, uluslararası koruma ilkelerine göre yürütülmesi gerektiği konusunda tam mutabakat var. Aynı şekilde tarihî yapıların zaman içinde onarımlarla yaşadığı ve bu müdahalelerin de bir tür “hafıza” taşıdığı tespiti de doğrudur. Ancak Selimiye tartışmasında asıl ayrım şu noktada başlıyor:
Her tarihî katman aynı temsil gücüne ve aynı mimarî belirleyiciliğe sahip değildir.
Koruma biliminin amacı katmanları otomatik olarak “kutsamak” değil, kurucu katman ile onu örten geç dönem müdahaleleri arasındaki anlam hiyerarşisini doğru okumaktır.
Doğan Kuban, bu anlam hiyerarşisinin Sinan yapılarında bozulduğundan bahseder. Bu sebeple camilerin doğru bir analizinin yapmayı zorlaştırdığını ifade ederek, bu bezemelerin niteliksiz, ressam ya da nakkaş sıfatına layık olmayan boyacılar tarafından yapıldığını ifade eder. Dolayısıyla burada Sinan’ın mimarisini ve anlam bütünlüğünü örten niteliksiz bir katman bulunmaktadır.
“16. yüzyıla ait veri yetersiz” itirazı da Selimiye bağlamında eksik bir okuma üretmektedir. Zaten kubbenin çoğunlukla boş olduğunu yarım kubbelerden görebiliyoruz. Aynısı Süleymaniye için yapılan yorum için de geçerli. Süleymaniye’de bir veri yok, çünkü kubbede tezyinat yok. Netice olarak burada yapılan, Selimiye Camii’nde yarım kubbeye ait raspa verisi, Charles Texier’in Süleymaniye’ye dair çizimleri, Sinan’a ait kubbe mekânının tarihsel olarak boşluklu, sade ve ışık merkezli karakterini açık biçimde ortaya koyar ve Selimiye için yapılan karşılaştırmalı okumaların en güçlü belgesel dayanaklarından biri olur. Ayrıca Sinan’ın diğer eserlerindeki mekânsal mantık, ışık rejimi ve merkez kurgusu da analojik restitüsyonun meşru verileridir. Bu, “hayalî bir bezeme” değil, belgeye dayalı analojik okumadır.
Bu bağlamda, ICOMOS’un 2003 tarihli “Duvar Resimlerinin Korunması ve Koruma/Onarımı için Prensipler” Madde 5’ te der ki; “Bazı durumlarda bezemeli duvar resimlerinin veya renkli mimari yüzeylerin yeniden yapımı bir konservasyon-restorasyon programının parçası olabilir. Bu işlem özgün parçaların konservasyonunu gerektirir ve onların kısmen veya tümüyle koruyucu tabakalarla örtülmesini gerektirebilir. İyi belgelenmiş, geleneksel malzeme ve teknikler kullanılarak yapılan ve profesyonelce uygulanan bir yeniden yapım cephe ve iç mekanların tarihi görünüşlerine tanıklık edebilir.”
Kaldı ki Nara Özgünlük Belgesi’nin 13. maddesi, özgünlüğe dair bilgi kaynaklarının yalnızca eserin üzerinde aranmayacağını açıkça söyler. Özgünlük bilgisi; karşılaştırmalı örnekler, tarihsel belgeler, çizimler ve bağlamsal veriler üzerinden de kurulabilir. Dolayısıyla “mevcut tabakanın altında yeterli iz yoksa hiçbir şey söylenemez” yaklaşımı, bizzat çağdaş koruma teorisiyle çelişmektedir.
Süleymaniye örneğinin Selimiye’ye birebir emsal gösterilmesi de metodolojik olarak sorunludur. Her eser, kendi kurucu mantığı, mimarî dili ve tarihsel yükü içinde değerlendirilir. Süleymaniye’de geç dönem bezemesinin korunmuş olması, Selimiye’deki her geç dönem katmanın otomatik olarak korunması gerektiği anlamına gelmez. Koruma bilimi “emsal çoğaltma” değil, esere özgü karar üretme disiplinidir. Zaten Süleymaniye’ye ait Texier belgesinden sonra, Süleymaniye’deki 19. yüzyıl katmanı da otomatik olarak tartışmalı hale gelmiştir.
Sonuç olarak burada tartışılan şey, geç Osmanlı bezemelerinin tarihî varlığı değil;
bu bezemelerin Selimiye’nin kurucu mimarî anlamını açığa mı çıkardığı, yoksa onu örtüp görünmez mi kıldığıdır. Selimiye tartışması bu nedenle bir “katman reddiyesi” değil; kurucu anlam ile geç dönem eklentisi arasındaki hassas dengeyi bilimsel verilerle yeniden tartma çabasıdır.
