Dogu Ergil@DoguErgildogu
Tarık Çelenk bey bugün önemli bir yazı yayımladı: Osmanlı-Türkiye'de ilim niye felişmesi ve kurumlaşmadı..Konu ilginç, tahlil öğretici. Ama çok önemli bir boyutu ihmal etmiş: Sanayileşme...
Ben de şu mütevazı ilaveyi yapayım:
"Bir diğer kritik konu da finansal ve kurumsal altyapıdır. Avrupa’da ticaret burjuvazisi, bankacılık sistemi ve sermaye birikimi bilimsel gelişmeleri finanse ederken; Osmanlı’da ekonomik yapı büyük ölçüde devlet merkezli ve tarımsal kaldı. Bu durum, risk alabilen, yatırım yapabilen ve teknolojiyi ticarileştirebilen bir sınıfın ortaya çıkmasını engelledi. Sanayi devrimi aslında sadece makinelerin değil, aynı zamanda sermayenin örgütlenmesinin tarihidir. Osmanlı’da bu örgütlenme hiçbir zaman derinleşmediği için, bilimsel bilgi ekonomik değere dönüşemedi.
Bu tarihsel miras, Cumhuriyet dönemine de belirli ölçülerde taşındı. Türkiye sanayileşme yönünde önemli adımlar atmış olsa da, hâlâ yüksek teknoloji üretimi, bilimsel araştırma ekosistemi ve üniversite-sanayi iş birliği gibi alanlarda yapısal sorunlar yaşamaktadır. Bu da bize şunu gösterir: Sanayileşme yalnızca fabrika kurmak değil, aynı zamanda bilgi üretim biçimini dönüştürmektir. Eğer bilgi hâlâ büyük ölçüde teorik kalıyor ve üretim süreçlerine entegre edilemiyorsa, tarihsel sorun farklı biçimlerde devam ediyor demektir.
Sonuç olarak mesele ne dinle ne de bireysel zekâyla açıklanabilir. Asıl mesele, bilginin nasıl üretildiği, nasıl organize edildiği ve nasıl ekonomik güce dönüştürüldüğüdür. Osmanlı’da âlim çoktu; fakat bu âlimlerin bilgisi sanayiye dönüşmedi. Avrupa’da ise bilim, kurumlara; kurumlar üretime; üretim de küresel güce dönüştü. Bugün Türkiye’nin önündeki temel soru hâlâ aynıdır: Bilgiyi konuşan bir toplum mu olacağız, yoksa bilgiyi üreten ve dönüştüren bir toplum mu?
Bu soruya, üniversitelerin durumuna bakarak kısmi bir yanıt verebiliriz.
