w o u t e r 💬 🎗️

Een ochtend column De dubbele moraal Nederland voert het debat over vermogensongelijkheid alsof rijkdom zich vooral ophoopt bij een kleine elite van beleggers, ondernemers en erfgenamen. Tegelijk bezit hetzelfde land collectief een van de grootste pensioenvermogens ter wereld. Nederlandse pensioenfondsen beheren inmiddels ruim €1.600 miljard, grofweg anderhalf keer het Nederlandse bruto binnenlands product. Relatief tot de economie ligt dat hoger dan vrijwel overal ter wereld. Dat vermogen is niet geconcentreerd bij een kleine bovenlaag. Vrijwel alle werkenden bouwen pensioen op. Bij huishoudens tussen de 55 en 75 jaar loopt het gemiddelde pensioenvermogen inmiddels richting enkele tonnen. Economisch zijn dat enorme bedragen. Een huishouden met enkele tonnen pensioenvermogen bezit een kapitaal dat vergelijkbaar is met een forse beleggingsportefeuille. Toch krijgt pensioenvermogen in discussies over vermogensongelijkheid plots een uitzonderingspositie. Het argument luidt dan dat men ‘er niet bij kan’, dat het geld niet vrij liquide is of niet volledig overdraagbaar zou zijn. Alsof vermogen pas economisch zou bestaan wanneer het onmiddellijk consumeerbaar is. Maar dat is geen economische wetmatigheid. Het is een politieke en fiscale keuze. Als geld waar je tijdelijk niet bij kunt werkelijk zou ophouden vermogen te zijn, zou iedere vermogende Nederlander zijn bezit simpelweg parkeren in langlopende financiële producten om vermogensbelasting te vermijden. In de praktijk gebeurt dat niet, juist omdat de overheid zulke constructies wel degelijk als vermogen beschouwt. Langlopende obligaties, beleggingen, trusts en andere financiële producten blijven gewoon meetellen in fiscale vermogenssystemen, ook wanneer dat geld jarenlang vaststaat. Precies daarom bestaan ook de strikte grenzen rond pensioenopbouw. De fiscale voordelen zijn enorm, premieaftrek, belastingvrij rendement en geen box 3-heffing tijdens de opbouwfase. Zonder limieten zouden pensioenconstructies veranderen in onbeperkte fiscale schuilplaatsen voor vermogen. Dat risico begrijpt de overheid uitstekend. Juist daarom zijn toegang, opbouw en opname streng gereguleerd. Fiscaal behandelt de staat pensioen als zeer reëel vermogen dat begrensd moet worden om belastingarbitrage te voorkomen. In het publieke debat verdwijnt datzelfde vermogen uit beeld zodra ongelijkheid wordt besproken. Iedere maand verdwijnt een fors deel van het loon van miljoenen werknemers in fiscaal vriendelijke pensioenconstructies. Dat geld wordt niet geconsumeerd, jarenlang niet belast in box 3 en wereldwijd belegd in aandelen, obligaties, infrastructuur en vastgoed. De Nederlandse pensioenpot is inmiddels zo groot dat een aanzienlijk deel van het kapitaal noodgedwongen buiten Nederland wordt geïnvesteerd. Nederlandse werknemers behoren indirect tot de grootste collectieve beleggers ter wereld. Hier toont de dubbele moraal zich scherp. De zzp’er met een tweede huurwoning geldt als huisjesmelker. Tegelijk beleggen Nederlandse pensioenfondsen miljarden in woningen, juist omdat huizen aantrekkelijke en stabiele rendementen opleveren. Toch blijft in het maatschappelijke sentiment het idee bestaan dat vermogen vooral iets van ‘anderen’ is. Van ondernemers. Van aandeelhouders. Van de mythische één procent die Nederland steeds ongelijker zou maken. Daar wringt iets. Miljoenen Nederlanders doen zelf exact hetzelfde als ondernemers en beleggers, consumptie uitstellen, rendement opbouwen en toekomstige financiële zekerheid creëren. Alleen gebeurt het collectief, en fiscaal beschermd. Zodra dezelfde vermogensvorming zelfstandig plaatsvindt via ondernemerschap, vastgoed of aandelenbezit, verandert plotseling het morele oordeel. Het Nederlandse pensioenstelsel heeft daarmee iets merkwaardigs voortgebracht, een samenleving die collectief extreem vermogend is geworden, maar psychologisch moeite heeft om zichzelf als vermogend te herkennen. Alsof vermogen pas telt wanneer het van iemand anders is.