Filmona Teklay

أدينُ بشدّةٍ استهدافَ البُنى التحتية للطاقة في إيران. إنّ هذه الأعمالَ العدوانية لن تُحقّق أيّ مكسبٍ للعدوّ الصهيوني–الأمريكي وداعميه. بل ستُعقّد الأوضاع، وقد تُفضي إلى تداعياتٍ خارجةٍ عن السيطرة تمتدّ آثارها لتطال العالم بأسره.

National School Leaving Examination Commences The 2026 National School Leaving Examination commenced today inside the country and at international schools in Saudi Arabia. The examination, which includes 12 subjects, is being conducted at 15 centers inside the country, including Sawa Warsai-Yikealo School, Asmara, Dekemhare, Hagaz, Mai-Habar, Nakfa, Sembel Rehabilitation Center, Adi-Keih, Ala, Barentu, Keren, Massawa, Asmat, and Sheka-Wedibisirat, as well as at two centers in Jeddah and Riyadh. According to the Testing Center at the Higher Education Institution and Research, 21,803 students, including 48.7% female students, are taking part in the national examination. Of the total participants, 89.3% are regular students, while 10.7% are students retaking the examination.

ጥዕና ጾም ኣብ ኣካላትና ዝፈጥሮ ለውጥን ዝህቦ ጥቕምን ሱሌማን ኣሕመድ ጾም መግቢን ማይን ካብ ምውሳድ ንዝተወሰነ ሰዓታት ምቝጣብ ማለት እዩ። እቲ ምቚጣብ ካብ ዝተወሰነ መግብታት ክኸውን’ውን ይኽእል እዩ። ዝበዝሕ እዋን ደቂ ሰባት ንሃይማኖታዊ ጥቕምታት ኢሎም እዮም ጾም ዘካይዱ። ካብኡ ሓሊፉ ግና ኣብ ጥዕናና ሓያሎ ረብሓታት ከም ዘለዎ እዮም ክኢላታት ዘመልክቱ። ሰብነትና ምስ ጾም ክፋለጥ ዝጅምር፡ ንመጨረሻ ግዜ መግቢ ምስ በላዕና ድሕሪ ዘሎ ናይ ሽዱሽተ ክሳብ ሸሞንተ ሰዓታት እዩ። እዚ፡ ኣምዑትና ነቲ ካብ መግቢ ዝረኽቦ መኣዛዊ ትሕዞ መጽዩ ካብ ዝውድኦ ንደሓር ማለት እዩ። ብድሕሪ’ዚ ኣካላትና እቲ ዘድልዮ ጸዓት ኣብ ጭዋዳታትናን ኣብ ጸላም ከብድን ተኸዚኑ ንዘሎ ‘ግሉኮዝ’ ከህልኾ ይጅምር። እዚ እንተተወዲኡ፡ ሰብነትና ካልእ ኣማራጺታት ብምንዳይ፡ ነቲ ኣብ መላእ ሰብነትና ተኣኪቡ ዝጸንሐ ስብሒ የቃጽሎ። ኣብዚ ኩሉ ዝካየድ መስርሕ’ዚ፡ ኣብ ሰብነትና ካልእ ጽቡቕ ክስተት እዩ ዝፍጠር - ጥዕናዊ ረብሓ። ሰብነትና፡ እቲ ሓይሊ ንምርካብ ዘቃጽሎ ስብሒ፡ ኣብ ኣካላትና ከቢድ ጥዕናዊ ሳዕቤን ከውርድ ዝኽእል ብምዃኑ ካብ ጾም እቲ ዝዓበየ ንረኽቦ ጥቕሚ እዚ እዩ። በዚ ኣገባብ ክብደት ምጉዳል፡ ዓቐን ኮሌስትሮል ምጉዳል፡ ካብቶም ጎሊሖም ዝረኣዩ ለውጥታት እዮም። ኣብ ግዜ ጾም፡ ኣብ ደምና ናይ ዝህሉ መጠን ሽኮር’ውን ይጎድል እዩ። ምጉዳል ዓቐን ሽኮር ድኻምን ምድንዛዝን ዝኣመሰለ ስምዒት ክፈጥር ንቡር እዩ። ይኹን’ምበር ካብ ልክዑ ንታሕቲ ከይጎድል ምክትታል ኣገዳሲ እዩ። ኣብ ቀዳሞት 3 ክሳብ 7 መዓልታት ጾም ሰብነትና ንጾም እናተለማመዶ ክኸይድ ስለ ዝጅምር፡ ኣብ ሰብነትና ተኸዚኑ ዝጸንሐ ስብሒ ብገዛእ ርእሱ እናተሰባበረ ናብ ሽኮር ኣብ ደም ክቕይሮ ይርአ። ዝወሰድናዮ ፈሳሲ፡ ብሰንኪ መዓልታዊ ኣከታቲልና ንገብሮ ጾም፡ እናጎደለ ስለ ዝኸይድ፡ ናብ ንቕጸተ-ሰብነት ከይነምርሕ፡ ጾም ኣብ እንፈትሓሉ (ማለት ኣብ ‘እነፍጥረሉ’) እዋን ብብዝሒ ፈሳሲ ክንወስድ እዩ ዝምከር። ጾም ኣብ እንፈትሓሉ እዋን፡ ሓይሊ ዝህቡ ዝተመጣጠኑ መግብታት ምውሳድ ኣገዳሲ እዩ። ካብ 8 ክሳብ 15 መዓልታት ጾም ኣብዞም መዓልታት’ዚኦም ሰብነትና ንጾም ምሉእ ብምሉእ ስለ ዝለማመዶ፡ እቲ ኣብ ቀዳሞት መዓልታት ነርእዮ ዝነበርና ድኻምን ቀጨውጨውን ብመጠኑ ክጎድል እዩ ዝጅምር። ክኢላታት ስነ መግቢ፡ ጾም ኣብ ሰብነትና ሓያሎ ጽቡቕ ነገራት ሒዙ ከም ዝመጽእ እዮም ዝዛረቡ። ኣብ ካልእ ግዜ ንወስዶ ዝነበርና ሓያሎ ካሎሪ ዘለዎ መግብታት፡ ኣብ መካኒካዊ ስርዓት ሰብነትና ሓያሎ ተጽዕኖ ብፍጣር፡ ውሽጣዊ ኣካላትና ሓያሎ ብድሆታት ክገጥሞ እዩ ዝርአ ነይሩ። ኣብ ግዜ ጾም እዞም ኣካላት’ዚኦም ግዜያዊ ሩፍታ ክረኽቡ ከም ዝረኣዩ እዮም እቶም ክኢላታት ዝዛረቡ። ካብ 16 መዓልታት ንደሓር ዘሎ ናይ ጾም መዓልታት ኣብዞም ናይ ጾም መዓልታት’ዚኦም፡ ኩሎም ውሽጣዊ ኣካላት ሰብነትና፡ ከም ጸላም ከብዲ፡ ኩሊትን ቆርበት ሰብነትን፡ ኣብ ውሽጦም ዝጸንሐ መርዛም ነገራት ብምጽራይ (detoxification) ጥዕንኦም ክዕቀብ ይረኣዩ። ኣብዚ ግዜ’ዚ ኩነታት ጥዕና ናብ ዝበለጸ ደረጃ ክወርድ ስለ ዝጅምር፡ ኣብ ኩነታት ኣመጋግባና ጥንቁቓት ክንከውን ከም ዘለና እዩ ዝምከር። ኣብ ግዜ ጾም ኣብ ኣካላትና ዝረኣዩ ለውጥታት፦ • ዓቐን ኢንሱሊን (ንካርቦ ሃይድሬድ ዝልውጥ ዓይነት ፕሮቲናዊ ሆርሞን)፦ ኣብ ደምና ዝህሉ ዓቐን ኢንሱሊን ክጎድል ይጅምር። እዚ ድማ ኣብ ሰብነትና ዝርከብ ስብሒ ንኽቃጸል የቀላጥፍ። • ዕብየት ናይ ሆርሞን፦ ኣብ መጠን ደም ዝርከብ ዕብየት ናይ ሆርሞን ብሓሙሽተ ዕጽፊ ክዓቢ ይርአ። እዚ ሆርሞን እናዓበየ ኣብ ዝኸደሉ እዋን ድማ፡ ምቅጻል ስብሒን ንጥፈታት ጭዋዳን ከም ዝቀላጠፍ ይገብር። ካልእ ኣካላዊ ረብሓታት ድማ ኣለዎ። • ዋህዮኣዊ ጽገና፦ ንስርዓተ ጽገና ዋህዮ ከም ዝሕይል ይገብሮ። ንኣብነት ኣብ ዋህዮታትና ዝርከቡ ተረፍ መረፍ ጎሓፍ ብቐሊሉ ንደገ ከም ዝወጹ ይገብር። • ስርዓተ ጅን፦ ካብ ሕማም ኣብ ምክልኻልን ነዊሕ ዕድመ ናይ ምጽናሕን ኣብ ዝኣመሰሉ ስርዓተ ጅን ኣገደስቲ እወታዊ ለውጥታት ይፈጥር። ረብሓታት ጾም ንመርዝን ረስሓትን ኣብ ምልጋስ (Detoxification)፦ ኣብ ዝተፈላለዩ ክፍሊ ኣካላትና ኣብ መዓንጣ፡ ጸላም ከብዲ፡ ሳንቡእ ወይ ኣብ ቆርበት ዝርከብ መርዚ ወይ ረስሓት ብምእላይ ሰብነትና ናጻ (neutralizes) ዝገብር ኣገባብ ‘ዲቶክሲፊኬሽን’ (detoxification) ይበሃል። ዝኾነ መግቢ እንተዘይወሲድና፡ ኣካላትና ኣብ ሰብነትና ጸዓት ክረብክ ናብ ዝተኸዘነ ስብሒ እዩ ዘምርሕ። ካብቲ ዝተኸዘነ ስብሒ ከሚካላዊ መስርሕ ብምክያድ ድማ፡ ዝተፈላለዩ ኣካላትና ዘድልዮም ጸዓት ከም ዝረኽቡ ይገብር። ኣብ ከምዚ ኩነት፡ ደምና ብዝለዓለ ዓቐን ናይ ኢንዶርፊን (endorphin) ማለት ብሆርሞናት መተሓላለፊ መልእኽቲ ስለ ዝመልእ፡ ንቑሓት ክንከውን ንኽእል። ኣእምሮና’ውን ጥዑይን ዝተዛነየን ይኸውን። emቀመማዊ ፍወሳ - ኬሞተራፕይ (Chem­motherapy)፦ ብሰንኪ ጾም፡ ኣብ ሰብነትና ኣብ ዘሎ መጠን ግሉኮስ (ተፈጥሮኣዊ ሽኮር) ዝፍጠር ከሚካላዊ ለውጢ፡ ኣንጻር ጥረ ወይ ሕበጥ ውጽኢታዊ ዝኾነ ከሚካላዊ ፍወሳ ከም ዝካየድ ዝተፈላለዩ ሕክምናዊ መጽናዕትታት የረድኡ። ብርግጽ፡ ንዝተወሰነ ሰዓታት ዝኾነ ካሎሪ ዘይምህላኽ ኣብ ምዕቃብን ምክልኻልን ዋህዮታት ሰብነት ሓያሎ ለውጥታት እዩ ዝርአ። እዚ ድማ፡ ብመንሽሮን ዝተፈላለዩ ሕበጥን ንዝሳቐዩ ሕሙማት ኣዝዩ ኣገዳሲ ምዃኑ ይንገር። ጾም ኣብ ዋህዮታት ሰብነት ብሰንኪ ከሚካላዊ ፍወሳ ክፍጠር ንዝኽእል መርዛዊ ኣሉታዊ ሳዕቤን ብልዑል ዓቐን እዩ ዘጒድሎ። በዚ ድማ ኣብ ኣካላትና ክፍጠር ንዝኽእል ጥረን ሕበጥን ከም ዝጎድል ይገብር። ይኹን’ምበር፡ እዚ ዓይነት ፍወሳ’ዚ ናይ ክኢላታት ምክትታል ዘድልዮ ብምዃኑ ቅድሚ ክንጥቀመሉ ምፍታንና ንክኢላታት ክንውከስ ኣድላዪ ይኸውን። ምኽሳዕ (obesity)፦ ምኽሳዕ ንምጉዳል ጾም ብዝሓየለ መልክዑ ክግልገለሉ ጸኒሑ እዩ። ጾም፡ ኣብ ጸላም ከብዲ ዝርከብ ኤንዛይም፡ ኣብ ዝተፈላለየ ከፍሊ ኣካላትና ብፍላይ ድማ ኣብ ሽምጥና ዝርከብ ሰብሒ፡ ከምኡ’ውን ኮሌስትሮል ብቕጽበት ከም ዝቃጸል ብምግባር ንጥዕናና ኣገዳሲ ዝኾነ ናይ ሓሞት ኣሲድ (bile acids) ናይ ምፍጣር ዓቕሚ ኣለዎ። እዚ ኣገዳሲ ናይ ሓሞት ኣሲድ ንመስርሕ ሜታቦሊዝም ብምቅልጣፍ ኣብ ሰብነትና ዝርከብ ስብሒ ብቐሊሉ ናብ ጸዓት ክቕይሮ ይኽእል። ብሓገዝ ክኢላታት ሕክምና ዝካየድ ጾም፡ ብዘይ ዝኾነ ኣሉታዊ ሳዕቤን፡ ኣብ ሰብነትና ተኸዚኑ ዝርከብ ዘየድሊ ስብሒ ንምቅጻል ዝሕግዝ እቲ ዝበለጸ ኣገባብ እዩ። ነድሪ ላልሽ (Pancreatitis)፦ ላልሽ፡ መግቢ ንምሕቃቕ ዝሕግዝ መረቕ ከምኡ’ውን ኢንሱሊን ኣብ ምፍራይ ልዑል ግደ እትጻወት ኣካል እያ። እታ ላልሽ ቀቀልጢፋ እናሻዕ ናይ ምቅጻል ባህሪ ከተርኢ እንተጀሚራ ድማ፡ ነድሪ ላልሽ ተፈጢሩ ኣሎ ማለት እዩ። ምጻም’ምበኣር እቲ ዝበለጸ ነዚ ከምዚ ዓይነት ጸገም ንምፍዋስ ዘገልግል ኣገባብ እዩ። ናይ ፍወሳ መካኒዝም (Healing Mechanism)፦ ጾም፡ ናይ ምሕካምን ምሕዋይን ዓቕሚ ኣካላትና የሐይሎ። ኣብ ከስዐና ንዝተወሰነ ሰዓታት መግቢ ምስ ዘይህሉ፡ ኣካላትና ኣብ ክንዲ ኣብ ምሕቃቕ መግቢ፡ ኣብ ሜታቦሊዝምን ስርዓተ ምጽዋር ዓቕምን ኣብ ዝኣመሰሉ ካልእ ኣገደስቲ ንጥፈታት ንኸተኵር እዩ ዝግደድ። ንጥዕና ልብን መትንን (Cardiovascular Health)፦ ንዝተወሰነ ሰዓታት ዝካየድ ጾም፡ ዋህዮታት ሓንጎል ማለት ‘ኒውሮንስ’ ከም ዝነቓቕሑ ስለ ዝገብር፡ ኣብ ሰብነትና ዝህሉ ግሉኮስ ኣብ ምቍጽጻርን ንጥዕና ልብን መትንን ኣብ ምሕላውን ልዑል ተራ እዩ ዘለዎ። እዚ ብዝተፈላለዩ ሕክምናዊ መጽናዕትታት ክረጋገጽ ክኢሉ እዩ። ጾም ንጥዕናና ዝጎድእ መዓስ እዩ? ኣብ ግዜ ጾም ሰብነትና፡ ኣብ ጭዋዳታትናን ጸላም ከብድን ተኸዚኑ ዝጸንሐ ሽኮር ተጠቒሙ ምስ ወድአ፡ ነቲ ዘድልዮ ጸዓት ካብቲ ኣብ ሰብነትና ዝተኸዘነ ስብሒ እዩ ከዳልዎ ዝጅምር። እዚ ግና ንሓጺር ግዜ ጥራሕ እዩ ክካየድ ዝኽእል። እንተ ነዊሑ፡ ኣካላትና ነቲ ዝተኸዘነ ፕሮቲን (መኣዛ) እውን ከቃጽሎ ይጅምር። ኣብ ከምዚ ደረጃ እንተተበጺሑ ድማ፡ ጥዕናዊ ረብሓ ናይ ጾም ዘይኮነ፡ ጥሜት ወይ ዓጸቦ እዩ ዘኸትል። እዚ ኩነት’ዚ እቲ ካብ መግብን መስተን ናይ ምሕራም ግዜ ንሓያሎ መዓልታት ወይ ልዕሊ ሰሙን ከየቋረጽካ ምስ ዝቕጽል ዘጋጥም እዩ። ዓይነታት ጾም • ንዝተወሰነ ሰዓታት ምጻም፦ እዚ ካብ 7 ሰዓታት ክሳብ ንክልተ ሰለስተ መዓልታት ዝቕጽል ጾም እዩ። እዚ ዓይነት ጾም እዚ ናይ ድቃስ ጸገም፡ ናይ ጸዓት ምምዝባዕ፡ ጸገም ናይ ምንቃሕ፡ ጸገም ናይ ስምዒት ህዋሳትን ንዘለዎም ሰባት ኣዝዩ ኣገዳሲ እዩ። • ምቑጣብ ካሎሪ፦ ኣብ እትወስዶ ካሎሪ ምቊጽጻርን ምጉዳልን ሓደ ናይ ኣመጋግባ ስርዓት እዩ። እዚ ኣብ ጥዕና ልቢ፡ ጸቕጢ ደም፡ ምጒዳል መጠን ስብሒ፡ ተኣፋፍነት ናይ ኢንሱሊንን ልዑል ረብሓ እዩ ዘለዎ። • ንነዊሕ እዋን ዝጸንሕ ጾም፦ እዚ ካብ 48 ሰዓታት ክሳብ 30 ወይ 40 መዓልታት ብዘይ መግቢ ምጽናሕ የጠቓልል። እዚ ዓይነት ጾም’ዚ ብኸቢድ ሕዱር ሕማም ዝተጠቕዑ ሰባት ኣብ ትሕቲ ክትትል ክኢላታት ሕክምና ዝካየድ ዓይነት ጾም እዩ። • ሃይማኖታዊ ጾም፦ እዚ ንዝተወሰነ እምነት ዝካየድ ዓይነት ጾም እዩ። ዝተፈላለየ እምነት ዝኽተል ህዝቢ ዓለምና ብዝተፈላለየ ኣገባብ ሃይማኖታዊ ጾም የካይድ እዩ። እዚ ዓይነት ጾም ምስቲ ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሰ ዝተወሰነ ሰዓታት ጾም ዝመሳሰል እዩ።

Auditor General holds consultative meeting with partner institutions The Office of the Auditor General held a tripartite consultative meeting with representatives of Government institutions and the Ministry of Finance and National Development to discuss key audit findings and enhance coordination in public financial management. The meeting brought together senior officials from various audit client institutions and the Ministry of Finance and National Development to review major audit observations identified during the 2025 audit engagements. The discussion aimed at improving the management of financial transactions, the preparation of financial statements, and strengthening property and asset management practices across public sector entities. At the meeting, Mr. Gherezgiher, Auditor General, presented common audit findings that frequently arise in Government institutions. The discussion provided an opportunity for the Ministry of Finance and National Development to clarify its expectations and provide guidelines to public institutions regarding proper financial recording procedures and compliance with financial management regulations. Mr. Gherezgiher further noted that such consultations play a significant role in improving communication between oversight institutions and Government entities. Strengthening coordination between the Office of the Auditor General, the Ministry of Finance and National Development, and public institutions contributes to improving financial management practices and ensuring effective stewardship of public resources. Heads of Departments from the Ministry of Finance and National Development emphasized the importance of maintaining accurate financial records, preparing timely and reliable financial statements, and ensuring proper management of Government property. They also encouraged institutions to strengthen their internal controls and accounting practices to enhance transparency and accountability in the use of public resources. Participants at the meeting, commending the initiative to organize such a meeting, highlighted the importance of continued dialogue and coordination to address recurring audit issues and strengthen public financial management systems.

ቍጠባዊ ኣገዳስነት መዓምቝ ባሕሪ ዘወልዲ ሃይለ ልዕሊ 70 ሚእታዊት ክፋል እዛ እንነብረላ ፕላኔት፡ ብማያዊ ኣካል ዝቖመ ምዃኑ ኣብ ዝተፈላለየ ኣጋጣሚታት ይግለጽ እዩ። እዚ ማያዊ ኣካል ንውቅያኖሳት፡ ባሕርታት፡ ቀላያትን ኣፍላጋትን የጠቓልል። ማያዊ ኣካል ኣብ ምድንፋዕ ቍጠባ ሃገራት ዓለም ዘይነዓቕ ተራ ይጻወት። መዓምቝ ባሕሪ ከኣ ካብቶም ኣብዚ እዋን ብቝጠባዊ ኣገዳስነቱ ዝያዳ ኣቓልቦ ዝስሕብ ዘሎ ግዝኣት እዩ። “መዓምቝ ባሕሪ” ክበሃል ከሎ፡ ንዓሚቚ ክፋል ውቅያኖሳትን ባሕርታትን ዝውክል ኮይኑ፡ ዕምቈቱ ብርሃን ጸሓይ ክበጽሖ ዘይክእል፡ ልዕሊ 200 ሜትሮ ትሕቲ ጽፍሒ ባሕሪ የጠቓልል። እዚ ዕምቈት ማያዊ ኣካል ብርሃን ጸሓይ ዘይበጽሖ ብምዃኑ፡ ብጽማረ ጸሓይ ዝፍጠሩ ኣትክልቲ ዘይርከብዎ ኣከባቢ እዩ። መዓምቝ ባሕሪ ከከም ቅርጺ ባይታ ባሕሪ፡ ኣብ ውሽጢ ክሊ ቁጠባዊ ግዝኣት ሃገራት ወይ ድማ፡ ካብ ክሊ ቍጠባዊ ግዝኣት ሃገራት ወጻኢ ይዝርጋሕ። ካብ መዓምቝ ባሕሪ ዝርከብ ድምር ቁጠባዊ ትሕዝቶ ኣብዞም ዝስዕቡ ጸጋታት ብምክፍፋል ክርአ ይከኣል። ዓሳታት፦ ዓሳታት ማእከላይ ቀጸላ ባሕሪ (መዞፐላጂክ)፡ ታሕተዋይ ቀጸላ ባሕሪ፡ (ባዚፐላጂክ) ከምኡ’ውን፡ ኣብ ባይታ ባሕሪ ዝርከቡ ዓሌታት ድርዓውያን ዓሳታት ኣብ ልዕሊ 200 ሜትሮ ዕምቈት ዘሎዎ ዝርከቡ እዮም። ብደረጃ ዓለም ኣስታት 76 ኣቢሎም ዝበጽሑ ቍጠባዊ ኣገዳስነት ዘሎዎም ዓሌታት ዓሳታት ብትካል ውድብ መግብን ሕርሻን ተለልዮም ኣለዉ። ኣብ 2014 ዝተገብረ ቁጠባዊ መጽናዕቲ ኣስታት 9.5 ቢልዮን ዶላር ንዓመት ዝበጽሕ ቍጠባዊ ረብሓ ካብ ዓሳታት መዓምቝ ባሕሪ ጥራይ ከም እተረኸበ ይግለጽ። ዕንባባታት ባሕሪ፦ ኣዝዮም ክቡራት ዝኾኑ ዕንባባታት ባሕሪ ካብቶም ልዑል ቍጠባዊ ኣገዳስነት ዘሎዎም ፍጡራት መዓምቝ ባሕሪ እዮም። ቀይሕ ዕንባባ ባሕርን (Corallium rubrum) ሊላ ዕንባባ ባሕርን (Pleu- ኣብ ባሕሪ ዝግበር ሕርሻ ማይ መዓምቝ ዕደና መዓምቝ ባሕሪ rocorallium elatius) እቶም ክልተ ኣዝዮም ክቡራት ንመጋየጺ ዝጠቕሙ ተለልዮም ዘለዉ ዓሌታት ዕንባባታት ባሕሪ እዮም። ትካል መግብን ሕርሻን ኣብ ናይ 2014 ጸብጻቡ ካብ ዘስፈሮ፡ ቀይሕ ዕንባባ ባሕሪ 55 ቶን ኣብ ዓመት፡ ሊላ ዕንባባ ባሕሪ ድማ 19 ቶን ናብ ዕዳጋ ዓለም ቀሪቡ። ዘይተጻረየ ወይ ዘይተመስርሐ ንጽል ዋጋ እዞም ዓሌታት ንሓደ ኪሎ ግራም 1,500 ዶላር ከምኡ’ውን፡ 2,000 ዶላር ብቕደም ተኸተል ኣቢሉ ይበጽሕ። ቍጠባዊ ኣበርክቶ ናይዞም ዓሌታት ድማ፡ ቀይሕ ዕንባባ ባሕሪ 83 ሚልዮን ዶላር ንዓመት፡ ሊላ ዕንባባ ባሕሪ ከኣ 38 ሚልዮን ዶላር ንዓመት ምዃኑ እቲ ዝተገብረ ጸብጻብ ይሕብር። ምንጪ መድሃኒት፦ ኣብ መዓምቝ ባሕሪ ዝርከቡ ህይወታውን ኣብ ምምስራሕ ዝተፈላለዩ ኣፋውስ ከም ቀንዲ ንጥረ ነገራት ኮይኖም የገልግሉ። ካብ’ዚ ማያዊ ኣካል ዝርከቡ ህይወታውያን ንኣብነት ንሕማም መንሽሮ፡ ብቫይረስ ዝመጽኡ ሕማማት፣ ናይ መትንታት ሕማምን ልዑል መጠን ሽኮርን ክፍውሱ ዝኽእሉ ኣፋውስ ንምምዕባል ዝሕግዙ ቀመማት ከምዘለዎም ብናይ ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ ትካል ምሕደራ መግብን መድሃኒትን ተለልዮም ፍቓድ ተዋሂቡዎም ኣብ ኣህጉራዊ ዕዳጋታት ተዘርጊሖም ይርከቡ። ቍጠባዊ ኣታዊ’ዞም ዓይነት ኣፍውስ ዓመታዊ ኣስታት 2.3 ቢልዮን ዶላር ኣቢሉ ይበጽሕ። እዚ መጠን ቍጠባዊ ኣበርክቶ ንኹሉ ካብ ኩሉ ማያዊ ኣካል ዝርከብ ትሕዝቶ ዘጠቓልል እዩ። ካብ መዓምቝ ባሕሪ ዝርክቡ ህይወታውያን ዝርከብ ቀመማት ንምጽናዕ ከቢድ ወጻኢታት ዝሓትት ብምዃኑ ብልክዕ ኣሃዝ ክግለጽ ኣጸጋሚ እዩ። ነዳዲ ዘይቲ፦ ነዳዲ ዘይቲ ሓደ ካብቶም ቀንዲ መትንታት ቍጠባ ዓለምና ብምዃኑ፡ ነዚ ኣገዳሲ ባህርያዊ ጸጋ ንምዕዳን ሃገራት ዘይተኣደነ ወጻኢታት ክገብራ ይርኣያ። ከም መርኣያ ናይዚ ክንዮ ቍጠባ ኣብ ፓለቲካውን ወተሃደራውን ሓይሊ ሃገራት ዘይንዓቕ ጽልዋ ኣለዎ። ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ፡ ብራዚል፡ ኣንጎላን ኖርወይን እተን ብቐዳምነት ኣብ ዕደና ነዳዲ ዘይቲ መዓምቝ ባሕሪ ዝነጥፋ ኣርባዕተ ሃገራት ዓለም እየን። እዘን ሃገራት ንበይነን 6.1 ሚልዮን በርሚል ንመዓልቲ ክዕድና ከለዋ፡ ብገምጋም ንሓደ በርሚል ብ99 ዶላር ብምሻጥ ክሳብ 217 ቢልዮን ዶላር ክረኽባ ከም ዝኸኣላ ኣብ 2014 ዝተገብረ ገምጋም ይሕብር። ካብ ዓሚቝን ኣዝዩ ዓሚቝን ባሕሪ መዓልታዊ 32 ሚልዮን በርሚል ዘይተጻረየ ነዳዲ ዘይቲ ይዕደን። እዚ ኣሃዝ 19 ሚእታዊት ካብቲ ብደረጃ ዓለም ዝዕደን ነዳዲ ዘይቲ ይሕዝ። ክቡራት ማዕድናት፦ ኣብ መዓምቝ ባሕሪ ካብ ዝርከቡ ባህርያዊ ሃብቲ ኣገደስቲ ብረታውን ዘይብረታውን ማዕድናት እዮም። ገለ ካብቶም ኣብ መዓምቝ ባሕሪ ዝርከቡ ማዕድናት ማንጋነዝ፡ ኒከል፡ ነሓስ፡ ኮባልትን መሊበደኑምን እዮም። ኣብ 2014 ዝተገብረ ጸብጻብ፡ ካብ 1.5 ክሳብ 3 ሚልዮን ቶን ኣብ ዓመት ክዕደን ከሎ፡ ዓመታዊ ኣስታት 28.5 ቢልዮን ዶላር ዝኸውን እቶት ክርከብ ክኢሉ። ኣብ “ሶልዋራ” ዝተባህለ ኣብ መዓምቝ ባሕሪ ዝርከብ መዐደኒ ማእከል ንኣብነት ካብ ነሓስ፡ ወርቅን ብሩርን ኣስታት 665 ሚልዮን ዶላር ኣታዊ ክርከብ ተኻኢሉ። ምኽዛን ካርቦን፦ ልዕሊ 50 ዕጽፊ ናይቲ ኣብ ጠፈር ዝርከብ ካርቦንዳይኦክሳይድ፡ ኣብ ውቅያኖሳት ይርከብ። ካርቦንዳይኦክሳይድ ብፊዚካላዊ መስርሕ ካብ ጠፈር ናብ ውቅያኖሳት ይሕወስ። ምንቅስቓስ ማዕበል ውቅያኖሳትን ባሕርታትን ኣብ ምትሕውዋስን ምኽዛንን ካርቦንዳይኦክሳይድ ልዑል ተራ ይጻወቱ። ብተወሳኺ፡ ቀጻሊ ዝኾነ ስነ-ህይወታዊ መስርሕ ነቶም ስነ- ህይወታዊ ትሕዝቶ ዘለዎም ጥረ ነገራት ካብ ቀጸላታት ማይ ናብ መዓምቝ ባሕሪ ኣብ ምስጣም ልዑል ግደ ኣለዎም። ህይወታውያን መዓምቝ ባሕሪ ብወገኖም፡ ካርቦን ኣብ ኣካሊቶም ብምዕቃብ፡ ኣብ ምሓዝ ናይዚ ካርቦናዊ ውህደት ዘይነዓቕ ግደ ይጻወቱ። መዓምቝ ውቅያኖሳትን ባሕርታትን ካብ ላዕለዋይ ቀጸላ ማያዊ ኣካል ብጸሓያዊ ጽማረ ከምኡ’ውን፡ ካብ ኢንዱስትሪታት ዝፍጠር ካርቦንዳይኦክሳይድ ኣብ ምእካብ ልዑል ተራ ይጻወቱ። ብደረጃ ዓለም ኣስታት 1.4 ጂጋ ቶን (1.4 ቢልዮን ቶን) ካርቦን ከምኡ’ውን፡ 0.4 ጂጋቶን (400 ሚልዮን ቶን) ካርቦን ዳይኦክሳይድ ኣብ መዓምቝ ባሕሪ ይሰጥሙ። እዚ መጠን ኣብ መዓምቝ ባሕሪ ዝጽንበር ካርቦን ዳይኦክሳይድ 8.5 ዶላር ንሓደ ቶን ብድምር 3.2 ቢልዮን ዶላር ንዓመት ይትመን። እዚ ብሰንኪ በካሊ ጋዝ ኣብ ሕብረሰተ-ሰብ ከጋጥም ዝኽእል ዝነበረ ሃስያ ኣብ ግምት ምስ ዝኣቱ፡ እቲ ዋጋ ናብ 417 ዶላር ንሓደ ቶን ክበጽሕ ከሎ፡ ድምር ዘድሕኖ ዋጋ ድማ ኣስታት 159 ቢልዮን ዶላር ንሓደ ዓመት ኣቢሉ ይበጽሕ። ስነ-ፍልጠታዊ መጽናዕትን ምርምርን፦ ኣብ መዓምቝ ባሕርታትን ውቅያኖሳትን ዝካየዱ መጽናዕትታት፡ ንሕብረተ-ሰብ ኣዝዮም ጠቐምቲ ዝኾኑ ርኽበታት ንምድህሳስ ርሒብ ባይታ ይፈጥሩ። ካብቶም ኣብቲ ኣከባቢ ክርከቡ ዝኽእሉ ዕድላት ምዕባለ ባዮ- ተክኖሎጂ፡ ምፍራይ መድሃኒትን ምቍጽጻር ክሊማዊ ለውጢን ዘለዎ ልዑል ተራ ኣብ ምርዳእ ሓጋዚ እዩ። በዚ መሰረት፡ ብደረጃ ዓለም ነዚ ኣከባቢ ንምጽናዕ ቀሊል ዘይኮነ ወፍርታት ንምክያድ ኣተባባዒ ይገብሮ። እዚ ተበግሶ፡ ኣብ ምዕባለ ስነ- ፍልጠታዊ መጽናዕትን ትምህርትን ሓያል ድርኺት ብምፍጣር፡ ብዙሓት ምሁራት ናይዚ ዓውዲ ከም ዝስስኑ ይገብር። ምንጪ መዘናግዒ፦ ገለ ግዱሳት ቱሪስት፡ ኣብ መዓምቝ ባሕሪ ሳብማሪናት ብምጥቃም ክዘናግዑ ልዑል ድሌት ዘሕድሩ ኣለዉ። ቍጽሪ ኣብዚ መዓምቝ ባሕሪ ኣትዮም ክዘናግዑ ዝደልዩ ቱሪስት ውሑድ’ኳ እንተኾነ፡ እተን ንዓታቶም ናብቲ መዓምቝ ንምውሳድ ዝጥቀሙለን ሳብማሪናት ልዑል ወጻኢታት ዝሓታ ብምዃነን፡ ኣብ ምስሳን ቱሪዝማዊ እቶት ዘይንዓቕ ኣበክርክቶ ኣለዎ። በዚ መሰረት፡ ካብዚ ጽላት ዝርከብ ኣታዊ ዓመታዊ ኣስታት 4 ሚልዮን ዶላር ኣቢሉ ይበጽሕ። ብሓፈሻኡ ክግምገም እንከሎ፡ ካብ መዓምቝ ባሕሪ ዝርከብ ቍጠባዊ ረብሓ፡ ኣስታት 267 ቢልዮን ዶላር ንዓመት ኣቢሉ ክበጽሕ እንከሎ፡ እቲ 92 ሚእታዊት ካብ ዘይህይወታውያን (ማዕድናትን ነዳዲ ዘይትን)፡ 5 ሚእታዊት ካብ ህይወታውያን (ዓሳታትን ዕንባባታት ባሕርን)፡ 2 ሚእታዊት ካብ ማሕበራዊ ኣገልግሎት (ስነ-ፍልጠታዊ ምርምርን፡ ቱሪዝምን) ከምኡ’ውን፡ 1 ሚእታዊት ካብ ምእካብ ካርቦን ዝርከብ ቍጠባዊ ረብሓ የጠቓልል። ዋላኳ ከምቶም ዓበይቲ ውቅያኖሳት ኣይኹን’ምበር፡ ቀይሕ ባሕሪ’ውን ክሳብ 1900 ሜትሮ ዝበጽሕ ዕምቈት ዘለዎ መዓምቝ ዝርከቦ ብምዃኑ፡ እቶም ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሱ ረብሓታት ክርከቦ ዝለዓለ ተኽእሎ ኣሎ። ካብ መዓምቝ ባሕሪ ዝርከብ ቍጠባዊ እቶት ማዕረ ክንድ’ዚ ኣገዳሲ እንተ ደኣ ኮይኑ፡ ሃገርና ኤርትራ እውን ካብ’ዚ ኣከባቢ ክትረኽቦ እትኽእል ቍጠባዊ እቶት ልዑል ምዃኑ ብምርዳእ፡ ነዚ ባህርያዊ ሃብቲ ቀጻልነቱ ብዘውሓሰ ኣካባቢ ብዘይምህሳይ ንወለዶታት ንምቕጻል ዘኽእል ብመጽናዕቲ ዝተደገፈ ምሕደራ ባህርያዊ ሃብቲ ከድሊ እዩ። ስለዚ ሚኒስትሪ ሃብቲ ባሕርን ካልኦት ተዋሳእቲ ኣካላት ባሕሪን፡ ነዚ ናይ መጻኢ ምንጪ ቍጠባዊ ረብሓ ናይ ምዃን ልዑል ተኽእሎ ዘለዎ ሃብቲ ኣብ ምክትታሉ፡ ምጽንዑን ምዕቃቡን ብዝለዓለ ትኩርነት ክሰርሑ ይግባእ።

Amb Mr. Raj Kamal visited the National Museum of Eritrea on 12.3.206. During the visit he met Museum's DG Mr. Yosief Libsekal and discussed ways to enhance bilateral cooperation.