Hossein

نوری کسرائی در ۲۱ سالگی (۱۳۵۱)

دو سوال از اون‌هایی که Obsession رو دیدن، دوست دارم بدونم نظرتون چیه؟ اون‌هایی که ندیدن بگذرن. - آیا حرکات نیکی، شبیه به گربه مرده بیر بود؟ آیا حلول روح گربه مرده اتفاق افتاده بود؟ - چرا فروشنده مغازه تغییر کرد؟ ابتدا زن بود و بعد مرد شد؟ آیا آرزویی کرده بود؟

در آخرین تحولات، ترامپ باز یقه احمد شرع را گرفته که «بیا برو با حزب‌الله لبنان بجنگ» و او (بخوانید قطر و ترکیه) هم گفته: «نموخوام.». اسرائیل هم دوباره رفت از سوریه زمین گرفت و به خودش الحاق کرد. اگر قرار است بازی دوباره به استعمار و الحاق برگشته باشد، ما هم برویم زمین بدزدیم.

اولاً؛ واژهٔ «داد» از ریشهٔ اوستایی dāta- به‌معنای «آنچه وضع و برقرار شده» می‌آید. چه چیزی وضع و برقرار می‌شود؟ قانون. در کتیبه‌های داریوش بزرگ در بیستون، عبارت vashnā Auramazdāha data («به خواست اهوره‌مزدا، قانون») بی هیچ ابهامی «داد» را معادل «قانون» قرار می‌دهد، نه «تعادل نیروها». در پارسیگ نیز، dādestān به‌معنای «حکم/رویهٔ قضایی-قانونی» است. این کلمه با همین معنا به فارسی نیز راه یافته و کسی مادیان هزار دادِستان را «هزار حکم/رویهٔ تعادل نیروها» معنا نمی‌کند و تمام واژگانی که با داد ساخته شده‌اند –دادگستری، دادسِتان، دادسرا، دادگاه، دادور/داور– همه دلالت بر عدل و قانون می‌کنند. ثانیاً؛ فردوسی شاهد امین سنت است و تا جایی که در خاطر من است، جز سه مورد خاص به متن خداینامه‌ها وفادار مانده. آن سه مورد عبارتند از: ۱ـ ماهیت هنوتئیستی دین بهی. ۲ـ رابطهٔ میان سپنتامینیو و مزدا اهوره. ۳ـ فرجام‌شناسی زرتشتی. در باقی موارد، اگر می‌خواهید گزاره‌ای را به شاهنامه نسبت دهید، اول ببینید برداشتی که کرده‌اید با متون اوستایی و پهلوی هماهنگ است یا نه؟ اگر نیست، به احتمال قوی اشتباه می‌کنید. مثلاً درینجا شما «داد مینوی» را با اشه یکی گرفته‌اید. وقتی که این کار را می‌کردید باید می‌دانستید که اشه در اوستا سه لایهٔ جدایی‌ناپذیر دارد: نظم کیهانی، حقیقت اخلاقی، و نظم اجتماعی-قانونی. در گاهان/گاثاهای زرتشت –که کهن‌ترین لایهٔ اوستاست– aša و vohu manah («منش نیک») پیوسته در کنار یکدیگرند. اشه بدون بعد اخلاقی‌اش نه «نظم» که دروغ (druj) خواهد بود و این یعنی ضدیت تام. شما تنها بُعد کیهانی اشه را برداشته، آن را به «تعادل نیروها» فروکاسته و بُعد اخلاقی‌اش را زدوده‌اید. رک بگویم: سنت را مثله کرده‌اید. اگر در مفهوم فرّه خوب غور می‌کردید، مرتکب چنین خطایی نمی‌شدید. در زامیادیشت (یشت ۱۹، بندهای ۳۱–۳۸)، فرّ سه‌بار از جمشید می‌گریزد. چرا؟ «چون دروغ سخنی پلید را آشکارا بر زبان راند». دلیل گریختن فرّ نه از دست رفتن ثبات و تعادل نیروها، بلکه نقض اشه –یعنی بنیان اخلاقی داد– است که پادشاه باید تابع آن باشد. در نامه تنسر و دینکرد –اگر درست خاطرم باشد، نسک سوم و ششم– رابطهٔ دین و شاهی به‌صراحت بر پایه یک رابطهٔ هنجاری و یک نظریهٔ خیر استوار شده است، نه بر پایه توازن مکانیکی نیروها. شاه مشروع کسی‌ست که داد را برپا می‌کند؛ و داد در ادبیات اندرزنامگی ساسانی پیوسته ترکیبی از قانون و دادگری اخلاقیِ سخت پایبند به نظم راست و درست کیهانی‌ست. این سه هرگز از هم جدایی نپذیرفته‌اند. ثالثاً؛ متن شاهنامهٔ فردوسی نقیض مستقیم ادعای شماست. نخست: ضحاک توانست هزار سال حکومت کند. چگونه؟ با برقراری ثبات از راه حفظ تعادل میان نیروها. اما او در شاهنامه نماد بیداد محض است. اگر داد همان ثبات بود، ضحاک دادگرترین شاه شاهنامه می‌شد، بالاتر از فریدونِ شاه و منوچهر، زیبای گاه. اما چنین نیست. دودیگر: ماندگاری فرّه در شاهنامه صراحتاً مشروط به دادگری است. در این نامهٔ کاویان، فرّه از دو پادشاه گریخته. یکی جمشید و دیگری نوذر. گناه جمشید اینست که ره دروغ پوییده. گناه نوذر اما مشخصاً بیدادپیشگی‌ست. مصادیق بیداد او نیز درنوشتن و گم کردن راه و رسم پدر (یعنی وانهادن سنت و رویهٔ عادلانهٔ منوچهر و فریدون که در حکم قانون بوده است)، خوار داشتن مردمان و تیز گشتن با موبدان و ردان (رد/دستور: پیشوای دینی که اقتدار قضایی دارد و مفسر و حاکم به‌حکم قانون است) و گشتن از ره بخردی‌ست. از قضا در هر دو مورد نیز فرّ پیش از فروپاشی قدرت می‌گریزد، نه بعد از آن. این یعنی از دست دادن مشروعیت بر از دست دادن قدرت مقدم است. در داستان جمشید این‌چنین: «چو این گفته شد فرّ یزدان از اوی گسست و جهان شد پر از گفت‌وگوی» و در داستان نوذر: «ز بیدادی نوذر تاجور که بر خیره گم کرد راه پدر جهان گشت ویران ز کردار اوی غنوده شد آن بخت بیدار اوی بگردد همی از ره بخردی ازو دور شد فرّه ایزدی» فرّه مرغی‌ست که وقتی پر بکشد، دیگر رفته است و هیچ‌کس نمی‌تواند بازش آورد، حتی اگر سام نریمان باشد. شما این ترتیب را وارونه کرده‌اید. رابعاً؛ آنچه که شما واقعاً دیده‌اید داد نیست؛ نهاد پادشاهی یا اگر دقیق‌تر بگوییم پادشاهی نهادمند است که بر سه بنیاد استوار شده بود: ۱ـ حق الهی [مشروط] (فرّه ایزدی شاهان) ۲ـ جدایی رهبری دینی از رهبری دنیوی در عین اتحاد استراتژیک و حفظ تنش نهادی (دکترین دو برادر همزاد) ۳ـ مالکیتِ ابرماند که اشرافیت زمین‌دار و ملوک‌الطوایفی می‌پرورد. ۱/