Vural Bozoğlu

Muhtemelen kapattıkları burası. Yazık. Artık kamusallık tamamen çöp oldu.

BİLİMİN SINIRLARI, YAŞAMIN AĞI: Bağlantısallık Bilimi ve Yaşamdaşlık Perspektifinden Planck’ın Sözü (1/2) Max Planck’ın şu tespiti, yalnızca fiziğin değil, insanın kendini anlama çabasının da en derin sınırlarını işaret eder: “Bilim, doğanın nihai gizemini çözemez; çünkü biz de çözmeye çalıştığımız bu gizemin bir parçasıyız.” Bu cümle, ilk bakışta bir sınır ilanı gibi görünür. Oysa daha dikkatli bakıldığında, bu söz aslında yeni bir başlangıcın kapısını aralar. Çünkü burada söylenen şey, bilimin yetersizliği değil; bilimin yanlış konumlandırılmış öznesidir. İnsan, evreni dışarıdan gözleyen bir “izleyici” değildir. İnsan, evrenin kendi içinden kendini anlamaya çalışan bir süreçtir. Tam da bu noktada Bağlantısallık Bilimi devreye girer. 1. Gözlemci Değil, Ağın Bir Parçasıyız Klasik bilim paradigması, özellikle Isaac Newton sonrası dönemde, dünyayı parçalarına ayırarak anlama üzerine kurulu. Nesneleri ayrı, gözlemciyi ayrı, doğayı ayrı bir gerçeklik olarak ele alıyoruz. Bu yaklaşım olağanüstü başarılar da getirdi; ancak aynı zamanda bir yanılsamayı da pekiştirdi: Sanki biz, anlamaya çalıştığımız sistemin dışında durabiliyormuşuz gibi. Oysa 20. yüzyılda kuantum fiziği ile birlikte bu yaklaşım köklü biçimde sarsıldı. Werner Heisenberg’in belirsizlik ilkesi ve Niels Bohr’un tamamlayıcılık ilkesi, gözlemcinin sistemden bağımsız olamayacağını açıkça ortaya koydu. (En azından benim için beyinbilim kökenli)”Bağlantısallık Bilimi” bu bulguyu daha ileri taşır ve şunu söyler: Tüm varoluş kodlamalarının bütünlüğünü oluşturan yaşam içinde her şey, içinde bulunduğu ilişkiler ağı ile vardır, onunla anlamlanır ve onu anlamlandırır. Bu durumda insan, evreni inceleyen bir özne değil; evrenin kendi bağlantısal örgüsü içinde anlam üreten bir enformasyon akışıdır. 2. Yaşamın Yapıtaşı: Madde Değil, Enformasyon Planck’ın işaret ettiği sınırın arkasında daha temel bir gerçeklik yatar: Biz, maddeyi inceleyen varlıklar değiliz; bizatihi enformasyon işleyen sistemleriz. Claude Shannon ile başlayan bilgi kuramı, yaşamın temel dinamiklerinin “madde”den çok “enformasyon akışı” ile açıklanabileceğini gösterdi. Beyin, bunun en somut örneğidir. Nöronlar tek başına bir anlam taşımaz; anlam, aralarındaki bağlantıların örüntüsünde ortaya çıkar. Bu perspektifi genişlettiğimizde şu güçlü önerme ortaya çıkar: Yaşamın yapıtaşı atom değil, enformasyondur. Ve enformasyon, ancak bağlantılar içinde var olur. Dolayısıyla Planck’ın “çözülemeyen gizem” dediği şey, aslında dışsal bir bilinmezlik değil; bizim içinde yer aldığımız enformasyonel ağın sınırsız karmaşıklığıdır. 3. Bilincin Sınırı = Sistem İçinde Olmanın Sınırı İnsan zihni, evreni anlamaya çalışırken kendi araçlarını kullanır: algı, dil, matematik, modelleme… Ancak bu araçların tümü, yine evrenin içinden doğmuştur. Yani biz, sistemi anlamak için yine sistemin kendisini kullanıyoruz. Bu durum parçanın ayrıklığına uyarlanmış zihinler bir paradoks gibi görünür, ama aslında bir parça-bütün birliği esas yasadır. Karl Friston’ın serbest enerji ilkesiyle ifade ettiği gibi, beyin sürekli olarak dünyayı modelleyen bir öngörü makinesidir. Ancak bu model hiçbir zaman “tam gerçeklik” değildir; yalnızca organizmanın hayatta kalmasını sağlayan bir yaklaşık temsildir. Bu nedenle: Gerçeklik ile algımız arasında her zaman bir fark vardır Ve bu fark asla tamamen kapanmaz Planck’ın “nihai gizem” dediği şey, işte bu kapanmayan farkın kendisidir.