Harun YAKIŞIK@YakisikHarun
Üniversite, köken olarak universitas; yani evrensel bilginin, düşüncenin ve hakikat arayışının ortak zemini demektir. Bu yönüyle yalnızca meslek kazandıran bir kurum değil; eleştirel aklın ve entelektüel derinliğin üretildiği bir mekandır. Ancak bugün bu ideal hızla aşınmakta; üniversite, değeri düşüncenin niteliğiyle değil, yayın sayısı, atıf, indeks ve fon miktarıyla ölçülen bir performans alanına dönüşmektedir. Bu dönüşümde küresel sıralama endekslerinin rolü belirleyicidir: Times Higher Education, QS World University Rankings ve Academic Ranking of World Universities gibi kuruluşlar üniversiteleri belirli ölçütlere göre sıralarken; bilginin derinliğini değil, ölçülebilir çıktıları esas alırlar. Atıf sayıları, uluslararası görünürlük, araştırma fonları ve yayın hacmi gibi göstergeler, üniversitenin hakikat üretme kapasitesini değil, küresel rekabet içindeki konumunu ölçer. Böylece şu soru kaçınılmaz hale gelir: Bu endeksler gerçekten bilime mi hizmet ediyor, yoksa akademiyi küresel bir rekabet piyasasına entegre eden görünmez bir yönetişim aracı mı?
Bu kırılma, Frederick Winslow Taylor’ın bilimsel yönetim mantığının akademiye taşınmasıyla keskinleşmiştir. Fabrikada iş nasıl parçalanıp ölçülüyorsa, akademide de emek bölünmüş; akademisyen, hakikatin izini süren bir zihin olmaktan çıkıp, sürekli çıktı üretmek zorunda olan bir bilgi işçisine indirgenmiştir. Artık belirleyici olan düşünmek değil üretmek, derinleşmek değil görünür olmaktır. Küresel sıralama sistemleri de bu üretim baskısını destekler; akademisyenleri daha fazla yayın yapmaya, daha çok atıf almaya ve ölçülebilir başarı üretmeye zorlayarak bu döngüyü sistemleştirir.
Frankfurt Okulu bu dönüşümü “nesnel akıldan araçsal akla geçiş” olarak tanımlar: “Neden araştırıyorum?” sorusu yerine “Nasıl daha fazla yayın yaparım?” sorusu almıştır. Akıl, hakikati arayan bir pusula olmaktan çıkmış; kariyer, rekabet ve verimlilik hesaplarının bir aracına dönüşmüştür. Endekslerin dayattığı ölçütler de bu araçsallaşmayı derinleştirir; çünkü neyin “değerli bilgi” olduğuna artık akademik topluluklar değil, ölçütleri belirleyen küresel ölçüm mekanizmaları karar vermektedir.
Rene Guenon’un ifadesiyle modern çağ, niceliğin egemenliğidir. Ölçülebilen yüceltilmiş, anlam taşıyan geri geri plana itilmiştir. Bu yüzden akademi, bir zamanların entelektüel atölyesi olmaktan çıkıp, standartlaştırılmış bilginin seri üretildiği bir fabrikaya evrilmiştir. Sıralama endeksleri bu fabrikanın kalite kontrol mekanizması gibi çalışır: ölçer, sınıflandırır, hiyerarşi kurar ve rekabeti derinleştirir. Sonuçta akademisyen düşünür değil performans üreticisi, bilgi hakikat değil ölçüt, üniversite ise artık bir hakikat mekanı değil küresel ölçekte sıralanan ve rekabet eden bir piyasa aktörüdür.
