İstanbul’un Sineması

Carol Reed’in Üçüncü Adam (The Third Man, 1949) filminde, açılışta Carol Reed’in kendisi tarafından seslendirilen dış ses, Viyana’nın o dönemki karmaşık, işgal altındaki ve karaborsaya teslim olmuş halini anlatır. Film şu sözlerle açılır: “Strauss müziği ve romantik çekiciliğiyle savaş öncesi Viyana’yı bilmezdim. Bana her zaman İstanbul daha çekici gelmiştir.”

İstanbul, 1897 Operatör: Alexandre Promio. Yapım Şirketi: Lumière.

Madrid, 1896 Operator: Alexandre Promio. Production company: Société Lumière.

"Summertime," David Lean, Venice, 1955.

Üç Arkadaş (Memduh Ün, 1958)

'Bycicle Thieves' (1948, Vittorio De Sica)

“Bütün bir gençliğim burada sanki. İşte şu masada, şu devrilmiş sandalyede. Kaç yaşındaydık bir akşamüstü çınaraltında? Ölüm ve kıyım rüzgarları eserken kaç yaşındaydık? Kocaman bir inançla geçen gençliğim sen güzeldin.” — Su da Yanar (Ali Özgentürk, 1987)

Osman F. Seden klasiği, 1976 yapımı “Nereye Bakıyor Bu Adamlar”, İstanbul’a göç eden iki kafadarın bir anda reklam yüzüne dönüşmesini absürt bir dille anlatır. Erzincan’ın Eğin ilçesinden İstanbul’a iş ve eş bulma umuduyla gelen Zeki ile Metin’in hikayesi, Haydarpaşa Garı’ndan kente adım atmalarıyla başlar. Boğaz’ın köpüklerini hayranlıkla izledikleri sırada habersizce çekilen fotoğrafları, bir reklam ajansı tarafından tüm şehri kaplayan bir afişe dönüştürülür.

Orhan Kemal, ev eşyalarını satarak yol parası biriktirmiş ve 17 Nisan 1950’de eşi ve çocuklarıyla birlikte Adana’dan İstanbul’a göç etmiştir. Ancak aile, İstanbul’da maddi açıdan çok zor günler geçirmiştir. Orhan Kemal, o günleri şöyle anlatır: “1953 kışı...vakit gece...Nuriyeyle çocuklar her zamanki örtülerinin üzerine evde ne kadar battaniye, kilim varsa almış, birbirine sokularak uykuya geçmişlerdi. Ben uyanık, yalnız o gece değil, günler, haftalar gözüme uyku girmiyor...Ufacık, kutu gibi iç içe iki odada oturuyoruz. Aylık kira otuz mu, kırk mı ne? Bu parayı bile ay başı gelince veremiyorum. Kimi zaman iki, üç ay borcum oluyor. çocukların ayağında ayakkabıları yok. Palto falan lüks bizim için. Evin reisi kim, ben. Ama cepte dolmuş, otobüs, tramvay parası yok. Soba, odun kömür hak getire. Bu işlerin altından nasıl kalkıcağım? Adana’dan İstanbul’a gelişime bin pişmandım ama kalsaydım ne olacaktı...beni işimden çıkartmışlardı. Göçmek zorundaydım.” - Nurer Uğurlu, Orhan Kemal’in İkbal Kahvesi, 288

1962 yılının Ocak ayının soğuk günlerini evde geçiriyorum çoğunlukla. Bir gün Galatasaray’da Orhan Kemal’le karşılaşıyorum. İnce, soğuk bir yağmur çiseliyor, kolunun altına üç senaryo sıkıştırmış. “Çok parasızım,” diyor. “Şunları satacak bir yer bulamadım.” Bir cumartesidir, saat onu geçiyor. Böyle bir zaman aralığında ancak başı dertte olanlar iş yerinde olur, onların da senaryo alacak hâlleri yoktur diye düşünüyorum umutsuzca; ama gene de bir deneme girişimini göze alıyorum.

Vedat Türkali’nin kaleminden çıkan ve Suphi Kaner’in yönettiği 1960 yapımı Üsküdar İskelesi filminde hikaye, memur Tarık ile kasiyer Leyla’nın bir sabah işe giderken Üsküdar İskelesi'nde karşılaşmalarıyla başlar. Her gün aynı vapuru kullanan ve hafta sonları İstanbul’u gezen gençler, birbirlerine aşık olup evlenmeye karar verirler; ancak kızını zengin bir adamla evlendirmek isteyen Leyla’nın annesi, onları ayırmaya çalışacaktır.

"Martılar çığlık çığlığa her akşam Bir büyük rüzgâr, dağıtır şarkılarımı İçim boş, gemiler boş, nereye baksam Ölüm gibi susar yalnızlar rıhtımı" — Yalnızlar Rıhtımı (sen. Attilâ İlhan, yön. Lütfi Ömer Akad, 1959)